آیا روحانیت توفان همیشه خروشان تاریخ است؟

هنوز بر در و دیوار شهرهای ایران جملاتی از بیست-سی‌سالِ قبل دیده می‌شود که این یکی از آن‌هاست: «روحانیت طوفان همیشه خروشان تاریخ است». تاریخ ما از چنین گزاره‌هایی پر است. وفور جملاتِ این‌گونه که نوعی نگاهِ مطلق‌گرایانه را در بسترِ ادبیاتی توصیفی بروز می‌دهند، چیزی بیش از ایده‌های صنفی یا خویش‌خواهانه نیست که کلِ جامعه را مخاطب قرار می‌دهد. هیجان‌انگیزیِ این ایده‌ها نشان از وجود فضای ملتهب و احساساتی در جامعه دارد. هیچ‌کدام از این جملاتِ توصیفی نمی‌تواند مطلقاً صادق باشد وَ کذبشان به سادگی اثبات‌پذیر است. این‌ها جملاتی هستند پر از نقص و کمبود در تعریف؛ که از نظر ذهنی توافق عمومی درباره‌شان منتفی است. در این جملۀ مثالی، «روحانیت» چیست؟ «طوفانِ همیشه خروشان» چگونه چیزی است؟ مثبت است یا منفی؟ نسبت به چه چیزی مثبت یا منفی است؟ «تاریخِ» موجود در این جمله چه جور تاریخی است و چه فلسفۀ تاریخی آن‌را تعریف کرده است؟ اگر دچار این قید باشیم که برای این پرسش‌ها پاسخ بیابیم، سال‌ها خواهد گذشت و ما همزمان با کسانی که چنین قیدی ندارند دچار هیجان نشده و در کنشی که این جمله برمی‌انگیزد سهیم نخواهیم شد. با این توضیحات، اثباتِ صدقِ «هر انسانی حق دارد افکار و عقایدش را آزادانه بیان کند» بسیار ساده‌تر از آن است که صدقِ «طوفانِ همیشه خروشانِ تاریخ» بودنِ روحانیت را ثابت کنیم. سال‌ها از صدور این جمله مثالی گذشته است اما در و دیوار شهرهای ما پر است از جملاتی با چنین ساختاری؛ وَ این همه ما هستیم که پیش از فهمیده شدنِ صدق و کذبشان، از هیجانی که برانگیخته‌اند ضربه خورده‌ایم.